مراقبت از مفاصل

يكي از گسترده‌ترين مباحث طب فيزيکی و توانبخشي، توانبخشي مفاصل این مسئله در تمام افراد بخصوص بیماریهای مفصلی مثل روماتیسم مفصلی بسیارمهم است. هدف توانبخشي در يك بيمار مبتلا به رماتيسم مفصلي؛ بهتر كردن كيفيت زندگي با اقداماتي نظير كاهش درد، حفظ مفاصل و بهتر كردن قدرت و استقامت عضلاني است. اين اهداف توسط استفاده از روشهائي مثل فيزيوتراپي، كار درماني، وسايل كمك كننده به مفصل و كفش مخصوص(ارتوز)، وسايل كمك حركتي، تجويز ورزشها و آموزش مراقبت از مفاصل در كنار مصرف منظم و كنترل شده دارو صورت مي‌گيرد.

در اين قسمت اصول مراقبت از مفاصل بصورت اختصار توضيح داده شده است.بايد توجه داشت که رعايت اين نکات به کليه افرادسالم بخصوص کسانی که شلی مفصلی دارند توصيه می شود.

   لزوم مراقبت از مفاصل:

  بسياري از افراد مبتلا به رماتيسم مفصلي از درد مفاصل و درد عضلاني شكايت دارند و اغلب احساس خستگي مي‌كنند. معمولاً احساس خستگي درعصروشب بيشتر است. برخي از آنها از اينكه انجام بعضي از كارهاي روزمره زمان زيادي لازم دارد شكايت دارند. مثلاً ممكن است كار نسبتاً ساده‌اي مثل باز كردن درب شيشه‌مربا برای فردی که درد در ناحيه دست دارد مشكل ووقت گير باشد.

كم كردن فشار به مفاصل نه تنها به حفظ سلامت آنها كمك مي‌نمايد بلكه باعث كاهش درد مفصل ميِ‌شود. تقسيم كردن مناسب فعاليت روزانه و استراحت در بين فواصل كاري باعث كاهش احساس خستگي و درد مي‌شود. ورزش مناسب در فرد مبتلا به رماتيسم مفصلي نه تنها به حفظ سلامتي بدن كمك مي‌كند،  بلكه در صورتي كه بدرستي انجام شود باعث كاهش درد و بهبود انجام فعاليتهاي روزمره مي‌گردد.

 در هريكصد بيمار مبتلا به رماتيسم مفصلي حدود 20 نفر بيماري خفيف داشته و مشكلات زيادي ندارند. 75 نفر بيماري متوسط داشته و مشكلات آنها عود كننده است و در 5 نفر بيماري شديد خواهد بود. بعداز يكسال حدود نيمي از مبتلايان در انجام فعاليت با دست تا حدودي دچار مشكل خواهند بود و بعد از پنج سال حدود نيمي از مبتلايان برخي از بد شكلي‌هاي دست را نشان مي‌دهند. لذا مراقبت از مفاصل همراه با مصرف منظم دارو بايد از ابتداي ابتلاء به رماتيسم مفصلي آغاز شود. متاسفانه اكثر بيماران آموزش و مراقبت لازم را بسيار دير دريافت مي‌نمايند.

 علت درد و آسيب مفاصل:  

 

تورم داخل مفصل باعث تحريك انتهاي اعصاب مربوط به درد مي‌شود. آسيب به خود مفصل نيز باعث ايجاد درد مي‌شود. وارد ساختن فشار بيش از حد به مفصل مي‌تواند باعث افزايش تورم مفصل يا آسيب خود مفصل شده ودرد را بيشتر سازد. بسياري از افراد به تجربه در مي‌يابند كه اگريك روز فشار بيشتري به مفاصل وارد سازند روز بعد درد بيشتري خواهند داشت. آسيب مفاصل در اثر التهاب باعث شل تر شدن رباطهامي‌شود. در اين حالت براي آنكه استخوانها در محل خود باقي بمانند عضلات فعال‌تر شده و نهايتاً خستگي عضلاني بعلت فعاليت بيش از حد عضلات ايجاد مي‌شود.

 علت بدشكل شدن مفاصل

 سه عامل اصلي باعث حفظ حالت يك مفصل مي‌شوند.

•  تناسب شكل استخوان‌هاي دو طرف مفصل با هم.
• كپسول مفصلي ورباطهاي آن كه مانند يك كيسه قابل ارتجاع دو استخوان را در كنار هم قرار مي‌دهند.
•  عضلات و رباطها كه باعث حركت مفصلي مي‌شوند

  در اثر تورم مكرر مفصل، رباطها كشيده شده و شل مي‌شوند التهاب باعث تخريب استخوان و زرد پي شده و عضلات نيز ضعيف مي‌شوند. همة اين مسايل باعث شل شدن كپسول مفصل مي‌گردد. يعني مفصل شكل خودرا از دست داده و بدشكلي مفصل ايجاد مي‌شود. اين مسئله دردست زودتر اتفاق مي‌افتد.

 نحوة استفاده از مفاصل مي‌توانددرتشكيل بدشكلي‌ها دخالت داشته باشد. بدشكلي‌هائي كه بطور معمول ديده‌مي‌شوند در شكل زير نشان داده شده‌اند.

•  مچ يا بند انگشتان از جاي خود جابجا مي‌شوند. (در مواردي كه جابجائي ناقص مفصل وجود دارد به آن نيمه دررفتگي ) گفته مي‌شود.
• انگشتان به سمت داخل دست انحنا پيدا مي‌كنند.

• مفاصل انگشت يا شست جابجا مي‌شوند.  
• مفصل زانو و لگن خم مي‌شوند.

 چگونه مي‌توان مشكلات مفاصل را كم كرد؟

 ابتدا بايد به نحوة فعاليت روزانه و رفتار با مفاصل دقت كرد. به عنوان مثال بايد به نحوة بلند كردن كتري يا برداشتن پارچ آب يا آب كشيدن لباسها توجه كرد. اينكه چگونه اين فعاليتها باعث فشار برروي مفاصل انگشتان مي‌شوند و آيا با عث افزايش درد در مفاصل مي‌شوند يا نه. سپس بايد بدنبال راهي بود كه اين فشار را كمتر كرد. مثلاً گرفتن كتري با دو دست يا استفاده از پارچ آب سبكتر مي‌توانند به كاهش فشار مفاصل كمك نمايند.

 اكثر افراد تنها هنگامي كه مفاصل است دچار التهاب شده و دردناك است به مفاصل فشار كمتري وارد مي‌كنند وپس از بهتر شدن درد دوباره فشار زيادي به مفاصل وارد مي‌كنند. توجه به اين نكته ضروري است كه بايد بطور پيوسته مراقب مفاصل بود. به اعمالي كه باعث وارد شدن فشار كمتري به مفصل ميِ‌شود«روشهاي حفظ مفصل» گفته شده و اين كارها نه تنها در افراد مبتلا به رماتيسم مفصلي بلكه در كليه افراد توصيه مي‌شوند. حفظ مفصل به معني عدم استفاده از مفاصل نمي‌باشد.  بلكه منظور استفاده صحيح از مفاصل است. اصول حفظ مفصل شامل موارد زير است:

1.   به هر گونه درد در مفصل و اعمالي كه باعث ايجاد درد در مفصل مي‌شوند توجه شود.

2.   -سعي شود بجاي وارد شدن فشار به يك يا چند مفصل محدود آنرا بين تعداد زيادتري مفصل توزيع

کرد.

3.  -حداكثر سعي شود از مفاصل بزرگتر و قويتر استفاده شود.

4.   از قراردادن مفاصل در حالتهائي كه شبيه بد شكلي‌هاي مربوط به رماتيسم مفصلي است خوداري شود.

5.   از محكم گرفتن اجسام خودداري شود.

6.   فعاليتهاي روزانه بصورت ناگهاني و در مدت كوتاه انجام نشوند.

 هر مفصل در وضعيت خاصي بيشترين پايداري خود را دارد حتي الامكان بايد كارها به نحوي انجام شود كه مفصل در پايدار ترين وضعيت خود باشد.

 درد : 

 وارد آوردن فشار بيش از حد به مفاصل باعث ايجاد درد مي‌شود. بايد به پيدا شدن و شديدتر شدن درد دقت كرد و فشار وارده به مفاصل راكم كرد. گاهي استفاده از اسپيلينت براي كاهش درد ضروري مي‌باشد. بسياري از اسپلينتهاي ساخته شده و موجود در بازار معمولاً زاويه‌هاي استانداردي نداشته وبايد زاويه آنها را تنظيم كرد. در صورت لزوم اسپيلينتهاي با قالب دست ساخته مي‌شوند. برخي از اسپيلينتها به دست و انگشتان استراحت داده و باعث كاهش تورم و درد مي‌شوند.

  كاهش فشار بروري يك مفصل   

 

بايد به دو اصل كلي در اين زمينه توجه كرد:

1.  تا حد امكان بجاي استفاده از يك دست از هر دو دست استفاده شود.

2.  براي جابجايي اجسام، تماس دستها با جسم تا آنجا كه ممكن است بيشتر باشد. بعنوان مثال برداشتن پارچ با يك دست باعث ايجاد فشار به مفاصل و مچ مي‌شود اما برداشتن پارچ با دو دست باعث مي‌شود وزن پارچ بين دو دست تقسيم شود.

 

از طرف ديگر فاصله مفاصل تا پارچ كمتر شده و اين حالت از لحاظ بيومكانيك باعث مي‌شود فشار واردشده به هر مفصل نيز كمتر شود. براي روشن تر شدن مطلب فرض كنيم يك كتاب را با دستان كشيده بلند مي‌كنيم و سپس در حالتي كه دستها كنار بدن قرار گرفته از آنرا بلند مي‌كنيم. واضح است در حالتي كه دستها كشيده شده‌اند فشار بيشتري به مفاصل وارد مي‌شود.

 

عدم انجام اعمالي كه باعث ميِ‌شود مفاصل حالت بدشكلي به خود بگيرند.

 با توجه كردن به اعمال روزانه مي‌توان دريافت كه چه حركاتي باعث مي‌شوند مفاصل بسمت حالت به شكلي پيشرفت نمايند. موارد زير بعنوان مثال آورده شده‌اند.

•  از حمل اجسام سنگين درحالتي كه مچ خم شده خودداري شود.
•  از بلند شدن برروي مفاصل دست خودداري شود.
• از وضعيتي كه انگشتان بسمت انگشت كوچك قرار مي‌گيرند پرهيز شود.
•  از حالتي كه باعث پيچش درانگشتان يا دست مي‌شود پرهيز شود.
•  در حالت خوابيده به پشت از قراردادن بالشتك زير زانو خودداري شود.

 

 در حالت خوابيده به پهلو يك بالشت بين دو پا قرار گيرد.

•  ارتفاع عصا تنظيم شود.

   محكم نگرفتن اشياء:

  محكم گرفتن اشياء باعث وارد آمدن فشار زيادي برروي مفاصل انگشتان مي‌شود. هنگام انجام اعمالي مثل نوشتن،  قلاب بافي و يا استفاده از پيچ گوشتي  فشار زيادي به مفاصل بند انگشتان وارد مي‌شود. استراحت دادن متناوب به دست در حين انجام اين اعمال و استفاده از وسايلي كه قطر دستگيره آنها بيشتر است به كاهش فشار به انگشتان و آسيب كمترآنها كمك مي‌نمايد. در صورت امكان استفاده از وسايل برقي بجاي وسايل دستي باعث كاهش ميزان فعاليت مفصل و فشار وارد شده به آن مي‌شود.

حرکتهای مفاصل

این پست بیشتر به حرکات مفاصل در وضعیت آناتومیکی که درارتباط با صفحات و محورهای آناتومیکی است می پردازد. بیشتر این مفاصل از نوع مفاصل سینوویال (مفاصل متحرک) هستند درحالیکه به عنوان مثال مفاصل بین مهره ای جلویی به واسطه دیسک های بین مهره ای از نوع غضروفی محسوب می شوند. مفاصل بین مهره ای پشتی (مفاصل فاست) از نوع سینوویال هستند.

انواع حرکات مهم در مفاصل عبارتنداز:

*خم کردن-صاف کردن یا خم کردن-باز کردن (فلکشن-اکستنشن)

*دور کردن-نزدیک کردن (ابداکشن-اداکشن)

*چرخش داخلی-چرخش خارجی (اینترنال روتیشن-اکسترنال روتیشن)

*خم کردن طرفی (لترال فلکشن یا لترال بندینگ)

*حرکت چرخشی (سیرکامداکشن)

صفحات آناتومیکی در تصویر زیر:

فلکشن-اکستنشن :

حرکات فلکسیون و اکستانسیون در صفحه ساژیتال و حول محور فرونتال انجام می شوند. مسیر حرکت اندام در یک صفحه آناتومیکی به هنگام عمل فلکشن در مفاصل شانه، ران، آرنج و مچ دست به طرف جلو است. ولی فلکسیون در زانو با حرکت ساق پا به طرف عقب همراه می گردد. درارتباط با مچ پا به جای فلکشن از اصطلاح پلانتارفلکشن استفاده می شود که به معنای حرکت کف پا به طرف پشت ساق است. همچنین فلکشن در انگشتان پا به سمت عقب است.

اکستانسیون به حرکتی گفته می شود که در خلاف جهت فلکسیون باشد. مثلا فلکشن در ستون فقرات گردنی یا کمری به طرف جلو متمایل است که به عکس این حرکت اکستنش گفته می شود. در مچ پا به جای اکستنشن، اصطلاح دورسی فلکشن کاربرد دارد که به معنای حرکت قسمت پشت پا به طرف جلوی ساق است.

تصویر زیر:

ابداکشن-اداکشن :

حرکات ابداکسیون و اداکسیون در صفحه فرونتال و حول محور ساژیتال صورت می گیرند. ابداکشن به معنای حرکت اندام به طرف خارج نسبت به خط میانی است و عکس این حرکت، اداکشن نامیده می شود. به عبارتی دیگر ابداکسیون یعنی دور شدن اندام از صفحه ساژیتال و اداکسیون عبارت است از نزدیک شدن به صفحه ساژیتال (نسبت به صفحه ساژیتال میانی). در این ارتباط می توان به مفاصل شانه و ران اشاره کرد.

تصویر زیر:

ابداکشن-اداکشن در دست نسبت به انگشت سوم (یعنی خط محوری دست) سنجیده می شود. خط محوری پا از دومین انگشت می گذرد.

اینترنال روتیشن-اکسترنال روتیشن :

حرکات اینترنال و اکسترنال روتیشن در صفحه عرضی و حول محور طولی (محور عمودی) انجام می گیرند (همانند مفاصل سینوویال شانه، ران و زانو). در چرخش داخلی، سطح جلویی اندام به طرف صفحه ساژیتال میانی می چرخد و به عکس این حرکت چرخش خارجی می گویند که باعث می شود سطح جلویی اندام به طرف جلو چرخش یابد. در ستون فقرات روتیشن به سمت چپ یا راست تعریف می شود. ممکن است در یک حرکتی، روتیشن به صورت چرخش در جهت عقربه های ساعت یا خلاف جهت آن بیان گردد (مثلا چرخش لگن).

تصویر زیر:

به حرکات چرخشی ساعد به طرف داخل و خارج به ترتیب پرونیشن و سوپینیشن می گویند. در صفحه آناتومیکی، پرونیشن باعث می شود که کف دست به سمت عقب چرخش یابد و در سوپینیشن ، کف دست به سمت جلو می چرخد. همچنین می توان پرونیشن در ساعد را به هنگام 90 درجه فلکشن آرنج، به صورت چرخش داخلی ساعد که باعث می شود کف دست به طرف پایین قرار گیرد تعریف کرد و عکس این حرکت سوپینیشن نام دارد که در این صورت کف دست به سمت بالا خواهد بود.

لترال فلکشن (لترال بندینگ) :

لترال فلکشن حرکتی است در صفحه فرونتال، حول محور ساژیتال که ممکن است به طرف چپ یا راست باشد. خم کردن طرفی (لترال بندینگ) برای نواحی سر، گردن و تنه به کار می رود.

حرکت دورانی (سیرکامداکشن) :

سیرکامداکشن ترکیبی از حرکات فلکشن، اکستنشن، ابداکشن و اداکشن بدون روتیشن بوده که نتیجه آن ایجاد مخروطی در فضا توسط قسمت انتهایی اندام است. راس این مخروط در ناحیه مفصل مربوطه قرار دارد.

تصویر زیر:

8روش مراقبت از مفاصل

همه ما می دانیم که منظور از مفاصل محل اتصال دو استخوان است و ساختار ویژه آن به ما این امکان را می دهد که زانو، مچ دست و... را خم و راست کنیم.

برای اطرفیان خود دست تکان دهیم، سر خود را به اطراف حرکت دهیم. این عملکردهای قابل توجه محصول فعالیت این بخش حساس بدن است و سلامت آن مسلما حائز اهمیت می باشد. 

بافت نرم مفاصل از جمله غضروف و مایع مخصوص سینویوم در این محل تشکیل لایه ای را می دهند که از سائیده شدن سر استخوان ها در این محل ممانعت به عمل آید. به مرور افزایش سن آسیب پذیری مفاصل بیشتر می شوند و حتی بد نشستن و یا برداشتن بار بیش از اندازه باعث آسیب آن می شود و به این ترتیب التهاب و سایر مشکلات مفاصل بروز می کند.

در این مقاله سعی شده به شرح بعضی از موثرترین روش های حفاظت از مفاصل در برابر انواع آسیب ها و بیماری ها به طور مختصر بپردازیم. بهترین روش برای مراقبت از مفاصل حفظ قدرت و سلامت ماهیچه ها، استخوان و رباط ها می باشد و بهترین روش برای رسیدن به این هدف عبارتند از:

1. مراقبت از وزن مناسب:
وزن خود را کنترل کنید، این بهترین کمک برای حفظ سلامت مفاصل شماست. 
از جمله مهمترین مفاصلی که وزن شما را تحمل می کنند عبارتند از: زانوها، استخوان لگن و کمر. شاید به همین خاطر است که اغلب مشکلات مفصلی نیز در همین نواحی بروز می کند. به موازات افزایش وزن و به مرور زمان فرسودگی مفاصل دو چندان می شود. در حالی که کاهش وزن، فشار وارد به این نواحی را در حد قابل توجهی کاهش می دهد.

2. تحرک و ورزش را فراموش نکنید:
ورزش موجب کاهش وزن می شود، تحقیقات نشان می دهد که تمرینات ایروبیک باعث کاهش التهاب مفاصل می شود. از طرفی عدم تحرک، اعتیاد به کامپیوتر و تلویزیون باعث بروز درد مفاصل می شود. عدم تحرک به معنای سفت و سختی مفاصل است. پس تحرک را فراموش نکنید.

3. تقویت ساختمان ماهیچه ای:
ماهیچه های قوی محافظ مفاصل هستند، اگر ماهیچه کافی ندارید و به اندازه کافی قوی نیستند، به مفاصل ضربه و فشار وارد می کنید، به خصوص زانوها که باید تمام وزن بدن را تحمل کنند. ورزش های ویژه قدرتی به ساختمان سازی ماهیچه ای کمک به سزایی می کند.

4. ماهیچه های شکمی و بخش مرکزی بدن را تقویت کنید:
اختصاص ورزش های ویژه برای تقویت این بخش لازم است. تقویت ماهیچه های شکمی نیز باعث حفظ تعادل می شود و از آسیب به مفاصل جلوگیری می کند.

5. محدودیت ها و ناتوانی های خود را بشناسید:
بعضی از فعالیت ها و ورزش ها برای بعضی از مفاصل سخت و آسیب رسان است و بنابر این ممکن است بعد از انجام آن احساس درد کنید. به طور کلی گفته می شود که چنانچه بعد از انجام تمرینات بیش از 45 دقیقه درد در نواحی فعال احساس کردید باید در دفعات بعدی به طور سبک تر و ملایم تر اجرا کنید. این دردها به این معنا است که مفاصل شما بیش از اندازه در هنگام ورزش تحت فشار بوده است و این هدف ما نیست.

6. مراقب وضع و یا فرم بدن خود باشید:
خمیدگی و عدم استواری برای مفاصل خوب نیست. سعی کنید چه در حالت نشسته و چه در حالت ایستاده، استواری و راست قامتی خود را حفظ کنید. این حالت استوار موجب حفاظت از مفاصل گردن تا زانو می شود. حتی در هنگام حمل اشیا نیز استواری خود را حفظ کنید. مثلا اگر کوله پشتی به دوش دارید روی دو شانه خود وزن آن را توزیع کنید.

7. از یخ استفاده کنید:
یخ نقش به سزایی در کاهش درد مفاصل دارد. از تورم و درد مفاصل می کاهد. اگر در بخش مفاصل دچار زخم و جراحت شدید، از کیسه یخ به مدت کمتر از 20 دقیقه استفاده کنید.البته توجه داشته باشید یخ را در پارچه یا کیسه قرار داده و روی مفاصل بگذارید.

8. تغذیه مناسب:
تغذیه مناسب و سالم به حفظ سلامت استخوان ها کمک می کند. در رژیم غذایی روزانه خود به قدر کافی از غذای کلیسم دار تناول کنید. به عنوان مثال ماست، کلم بروکلی و ساده و انجیر سرشار از کلیسم است. بعلاوه ویتامین C در کاهش احتمال پوکی استخوان نقش موثری دارد، پس از خوردن پرتقال که سرشار از ویتامین C است غافل نشوید.

منبع: سیمرغ